Mustafa Kemal Atatürk’ün binmiş olduğu gemiler kitap oldu

Türk Loydu Vakfı’nın Cumhuriyetin kuruluşunun 100’üncü yılı sebebiyle prestij yayını olarak geçen ay çıkardığı ‘Anadolu Mavisi’ isminde kitapta Mustafa Kemal Atatürk’ün hatıraları, gemilerden fotoğraflar, gezilerinden hikayeler anlatıldı. Kitapta hikayesi bulunan deniz araçlarından bir tek Kartal, Savanora, Sarı Zeybek ve Acar vapuru günümüze kadar geldi.

İLK BAŞTA 14 GEMİNİN BİLGİSİNE ULAŞILDI

Kitabın ortaya çıkış öyküsünü Rahmi M. Koç Müzesi’ndeki Savarona filikasının önünde özetleyen Milliyet Gazetesi’nin kıdemli muhabiri Gökhan Karakaş, “Büyük Mustafa Kemal Atatürk’ün bir ülküsü vardı; ‘denizciliği Türk’ün büyük ulusal ülküsü yapmak’. Mustafa Kemal Atatürk’ün binmiş olduğu gemilerin asla envanter çalışmasının yapılmadığını gördük. Bunu da 2016 senesinde Mustafa Kemal Atatürk’ün ‘geldikleri şeklinde giderler’ söylediği meydan okumanın yaşandığı Kartal İstimbotu bulunduğunda fark ettik. Amiral Cem Gürdeniz’in açmış olduğu bir rotayla bu açığı kapatmak için çaba sarf ettik. Kent hatları ve İstanbul deniz kültürü üstüne arşivi iyi olan Ali Bozoğlu’nun verdiği bilgilerle ilk başta 14 gemiye ulaştık. Arkasından gemilerin sayısı 36’ya çıktı biz kitabı yayınladıktan sonrasında 1 vapur daha bulunduğunu öğrendik. Kitabı yazmaya başladığımızda sayının bu kadar artacağını düşünmedik şu sebeple bu alanda oldukça fazla data, belge ve doküman yoktu. Kartal İstimbotu ile başlamış olan bu yolculuğunun bizlere verdiği gurur oldukça büyük” dedi.

ATATÜRK İSTANBUL’A 8 YIL SONRA DENİZ YOLUYLA DÖNDÜ

Kendilerine kılavuz olacak herhangi bir çalışmaya rastlamadıklarını söyleyen Karakaş, “Eksiklerimiz vardır, bunların giderilmesi için data ve paylaşıma oldukça ihtiyacımız var. Mustafa Kemal Atatürk içsel kızı Afet İnan İzmir vapurunda dans etmiştir. Dünyanın ilk halkla ilişkiler vapurunu Mustafa Kemal Atatürk görevlendirmiştir adı da Karadeniz’dir. 12 ülkede 12 liman dolaşıp St. Petersburg’a kadar gitmiştir. Böylece Türk kültürünü tanıtmıştır. Lokumları, Kayseri halısını, tiftik keçisini götürmüş. En oldukça hoşuma giden 1919 senesinde ayrılmış olduğu İstanbul’a 8 yıl aradan sonrasında Ertuğrul Yatı’yla gelmiş olarak deniz yolunu tercih etmesidir. Mustafa Kemal Atatürk’ün denizciliğini, mavi ülküye bakışını hatta mavi vatan anlayışını derleyebildiysek ne mutlu bizlere” diye konuştu.

SADECE 55 GÜN GEÇİRDİĞİ SAVARONA’DA KİTAPTA YER ALIYOR

Kitapta 36 geminin adları 29’unun da tanımlarının yer aldığını özetleyen Karakaş, “Hangi tersanede yapıldıkları, sonlarının ne olduğuna ilişkin bilgiler içeriyor. En hususi vapur Mustafa Kemal Atatürk’ün ‘Keşke daha ilkin gelseydi, daha uzun zaman geçirebilseydim’ söylediği Savarona’dır, yüce önder bu gemide bir tek 55 gün geçirdi. O 55 gecelik hatırlarını da derlemeye çalıştık. Mustafa Kemal Atatürk’ün binmiş olduğu ve bizim bulduğumuz 36 gemiden bir tek 4’ü günümüze ulaştı. En önemlisi Savarona, burada Hatay sorununu düşünmüş, İstanbul Valisi ile görüşmeler yapmış. Bakanlar kurulu toplantısını gerçekleştirmiş. Son katılmış olduğu bakanlar kurulu toplantısı da Savarona’dadır. Öteki gemiler ne yazık ki Mustafa Kemal’in hatırlarıyla yok olmuş. Mustafa Kemal Atatürk’ün içsel kızı Ideal Adatepe ile salıncakta sallandığı bir fotoğrafı vardır. Onu Florya Köşkü sanabilirsiniz fakat o fotoğraf da Ege vapurunda çekilmiştir. O fotoğrafta oldukça mutludur. Kitap, Türk Loydu Vakfı’nın Cumhuriyetin kuruluşunun 100’üncü yılı sebebiyle prestij yayını olarak çıktı. Devamında bir belgesel çekmek ve Youtube üstünden program yapmak şeklinde bir hedefimiz var. Kitabın değişik bir versiyonuyla daha oldukça kişiye yetişmesi için çalışmalarımız sürecek” ifadelerini kullandı.

“ATATÜRK’ÜN DENİZ ÜLKÜSÜNÜ DE ANLATMAK İSTEDİK”

Deniz tarihçisi Ali Bozoğlu ise “Mustafa Kemal Atatürk’ün Türkiye’nin gelmiş geçmiş en büyük denizcisidir, denize oldukça ehemmiyet vermiştir. Maalesef ondan sonrasında gelenler anlayamadığı için Türkiye bugün istenilen seviyede değildir. Kitapta Mustafa Kemal Atatürk’ün deniz ülküsünü de anlatmayı amaçladık. Mustafa Kemal, gemilerin inşa edilme süreçlerinde de yer almıştır. Okuyucu kitapta Mustafa Kemal Atatürk’ün gemilerde yaşamış olduğu hikayeleri, kimlerle bir araya geldiğini, neler konuştuklarını, anılarını da bulacak. Sözgelişi kitapta detaylı anlattığımız Bandırma Vapuru, İstiklal Savaşı’nın başlangıcını yapmış olduğu vapurdur. Mustafa Kemal Atatürk, gemilere binmiş olduğu süre onur defterlerine teşekkürlerini yazıyor, bu belgeler de kitapta içeriyor” dedi.

“DENİZCİLİK KÜLTÜRÜNE, TARİHİNE BÜYÜK BİR KATKIDIR”

Kitabın hazırlanmasında moderatörlük meydana getiren Amiral Cem Gürdeniz de “Anadolu Mavisi adı altında ölümsüzleşen yaratı Türk denizcilik kültürüne, geçmişine büyük bir katkıdır. Bugüne dek Mustafa Kemal Atatürk ve gemileriyle ilgili birçok kitap yazıldı fakat hepsini bir araya getirip 36 gemiden 29’unu detaylı inceleyen bir kitap yoktu. O yüzden Gökhan Karakaş ve Ali Bozoğlu’nu kutlama ediyorum. Mustafa Kemal Atatürk’ün 57 senelik kısacık ömrüne bilhassa müessese döneminde tanıştığı gemilere, Türkiye’nin denizcilik anlamında gelişmesine ne kadar ehemmiyet verdiğinin göstergesidir” diye konuştu.

ANADOLU MAVİSİ’NDEN NOTLAR

1- Şehr-i İstanbul’a denizden merhaba

Mustafa Kemal Atatürk, işgal altında geçen günlerin arkasından 6 Ekim 1923 günü zincirlerinden kurtulan İstanbul’a, 1 Temmuz 1927 günü deniz yöntemiyle geldi. 16 Mayıs 1919 günü ayrılmış olduğu İstanbul’a 8 yıl 1 ay 19 gün sonrasında dönen Mustafa Kemal Atatürk, İzmit’e kadar trenle gelirken İstanbulluları Ertuğrul yatıyla selamlamayı istemişti.

2- Dünyanın ilk halkla ilişkiler vapuru

Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk, dünyanın ilk halkla ilişkiler vapuru olarak tarihe geçen S/S Karadeniz ile emperyalist ülkelere deniz yöntemiyle ileti vermişti. Türkiye Cumhuriyeti’nin çağdaş yüzünü gösterirken geleneksel motiflerini sergileyen S/S Karadeniz, 14 Haziran 1926 günü çıkmış olduğu yolculukta ortalama 10 bin deniz mili yaparak 12 Avrupa ülkesinde 16 limanı ziyaret etti. Gemide bulunan Özbekler Tekkesi’nin şeyhi ve Kurtuluş Savaşı’nın isimsiz kahramanlarından Şeyh Ata Efendi, Eyfel Kulesi’nde ezan okudu.

3- Çağdaş Türk hanımıyla vapurda dans

Türk hanımının toplumsal yaşamın her aşamasında etkin bulunduğunu göstermek isteyen Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk, içsel kızı ve tarihçi Afet İnan ile 26 Ağustos 1934 günü İzmir vapurunda dans etti.

4- Türk sivil denizciliğinin sembolü çift çipalı yastıklar

Türk edebiyatında mühim yeri olan Titanik’in kardeşi Gülcemal vapuruyla yurt gezisine çıkan Mustafa Kemal Atatürk, Türk denizciliğinin en kıymetli fotoğraflarından birine mevzu olmuştu. Sivil bahriyenin sembolü olan çift çıpalı yastıklarla poz veren Mustafa Kemal Atatürk’ün bu fotoğrafını Gülcemal’in ikinci kaptanı Şefik Kaptan’ın (Gogen) çekmiş olduğu biliniyor. Bazı kaynaklar bu fotoğrafın Karadeniz vapurunda çekildiğini öne sürmektedir.

5- Salıncak fotoğrafı Ege vapurunda

Cumhuriyetin ilk yıllarını çağdaş Türkiye’yi inşa ederek geçiren Gazi Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk, Anadolu’yu gezerken vapurları tercih etmişti. Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk’ün oldukça malum ‘salıncak’ fotoğrafı bu seyahatlerden birinde Ege vapurunda çekilmiştir. 17 Şubat 1935 günü Antalya’ya doğru Ege vapuruyla giden Mustafa Kemal Atatürk’ün içsel kızı Ideal Adatepe’yi salıncakta sallarken çekilen bu fotoğrafı günümüzde sembol hususi durumunu korumaktadır.

6- 70 yıl sonrasında isimlendirilen Sarı Zeybek

Ankara Çubuk Barajı’nda talih eseri bulunan isimsiz deniz motorunun Mustafa Kemal Atatürk’ten kalmış olduğu seneler sonrasında öğrenilmiştir. 2007 senesinde Deniz Kuvvetleri Komutanlığı İstanbul Tersane Komutanlığı’nda yenilenmesi esnasında askerler tekneye Sarı Zeybek adını verdi.

7- Struma’yı batıran denizaltı Çankaya’yı da batırdı

Mustafa Kemal Atatürk’ü güvertesinde konuk eden Çankaya vapuru, 1923 senesinde Mustafa Kemal Atatürk’ün kayınpederi İzmirli Uşakizade Muammer Bey tarafınca satın alınmıştı. Mustafa Kemal Atatürk’ün eşi (29 Ocak 1923 – 5 Ağustos 1925) Latife Uşşakî, Uşakizade Muammer Bey’in 6 çocuğunun en büyüğüydü. 9 Nisan 1934 günü İzmir’e giden Mustafa Kemal Atatürk, Foça iskelesinden Çankaya vapuruna binmişti. O tarihte Çankaya, Liman ve Körfez İşleri İnhisarı T.A.Ş.’ne aitti. Çankaya, 2. Dünya Savaşı’ndan kaçan Yuhudi sığınmacıları taşıyan Struma vapurunu batıran Sovyet denizaltısı SC 213 ile aynı gece Karadeniz’de batırıldı.

8- Acar mı İstanbul mu?

Mustafa Kemal Mustafa Kemal Atatürk’ü bir çocuk heyecanıyla beklediği Savarona yatına 1 Haziran 1938 günü götürmüş olan Acar botuydu. Büyük Önder Mustafa Kemal Atatürk’ü, Savarona’dan Dolmabahçe’ye çıkartan deniz aracı İstanbul oldu. Zamanı hiçbir kaydına ulaşılamayan İstanbul, Mustafa Kemal Atatürk’ün hayattayken binmiş olduğu son deniz aracı oldu.

9- Zafer destroyerinde subayların sırtına basmayı reddetti

Mustafa Kemal Atatürk, Alanya’ya gitmek için 17 Şubat 1935 günü Zafer destroyerine geçecekti. Ege gemisinin iskele tavası Zafer’in güvertesine uygun olmadığı için subayların sırtına basması istenen Mustafa Kemal Atatürk bunu kızgın bir ifadeyle reddederek deniz düşme tehlikesine karşın vapurdan harp gemisine atlayarak geçti. Bu vakaya tanıklık edenler bunun için ‘Görülecek bir şeydi’ tanımlamasını yapmış oldu. Mustafa Kemal Atatürk’ün sırtına basmadığı subaylardan Üsteğmen Necdet Uran, Oramiral rütbesine ulaşarak 5. Deniz Kuvvetleri Komutanı oldu. Yüzbaşı Muhlis Gülerman ise Tümamiral rütbesine erişti.

10- İngiltere Kralı gayriresmî olarak denizden geldi

Türkiye Cumhuriyeti’ni ziyaret eden ilk İngiltere Kralı VIII. Edward, İstanbul’a 4 Eylül 1936 günü deniz yöntemiyle gelmişti. 5 ay ilkin tahta çıkan İngiltere Kralı VIII. Edward, Nahlin yatıyla Akdeniz’de çıkmış olduğu dinlence seyahatine gayriresmî olarak Türkiye’yi de dahil etmişti. Kral VIII. Edward bu seyahatinde, 21 yıl ilkin İngiltere ile Türkiye’nin amansız muharebeye tutuştuğu cepheleri ve İngiliz askerlerin mezarlarını ziyaret etti. Dolmabahçe’ye giden İngiliz kralını Mustafa Kemal Atatürk elini uzatarak karşıladı. Moda Koyu’ndaki yelken yarışlarını Mustafa Kemal Atatürk ve Kral VIII. Edward, Ertuğrul yatından beraber izledi.

11- Heyecanla bekledi 56 gün kalabildi

Mustafa Kemal Atatürk’e deniz havasının iyi geleceğini düşünen doktorlarının tavsiyesi üstüne satın alınan Savarona’nın ilk sahibi ABD’li Kadın Emily Cadwalader’di. 1 Haziran 1938 günü İstanbul’a gelen Savarona’ya aynı gün binen Mustafa Kemal Atatürk, ne yazık ki yatta bir tek 56 gün kalabildi. Mustafa Kemal Atatürk, bundan önceki Cumhurbaşkanlığı yatı Ertuğrul‘da, 12 yılda 38 gün kalmıştı. Savarona’da, Mustafa Kemal Atatürk’ün dudaklarından dökülen “Ne olurdu bu vapur birkaç yıl ilkin elimize geçmiş olsaydı” sözlerine şahit olan yaveri Cevad Abbas Gürer’di. Cevad Abbas, 13 Kasım 1918 günü işgal birliğine meydan okuyan “Geldikleri şeklinde giderler” sözlerinin de şahidiydi.

12- HMS Malaya Mustafa Kemal Atatürk’ü uğurlamaya geldi

Mustafa Kemal Atatürk, 21 Eylül 1925 günü Yavuz zırhlısına bindikten derhal sonrasında zırhlının bakıma alınmasını emretmişti. İlginçtir ki, Mustafa Kemal Atatürk’ün aziz naaşını taşıyan da gene Yavuz zırhlısı oldu. 19 Kasım 1938 günü öğle saatlerinde Sarayburnu’ndan Zafer muhribiyle Haydarpaşa önündeki Yavuz’a toplam 24 vapur birlikte rol aldı. Yavuz’un iskele tarafında (sol) Martı hücumbotu, sancak tarafında (sağ) Doğan hücumbotları yer aldı. Yavuz’un tam arkasında Mustafa Kemal Atatürk’ü Karadeniz’e çıkartan Hamidiye dümen suyunda ilerliyordu. Dış hatta atalarını sonsuzluğa uğurlayan Türk halkını taşıyan 4 büyük deniz motoru vardı. Yanında devrin Kent Hatları vapurlarından oluşan 5 vapurluk konvoy vardı. Hamidiye’nin arkasında Zafer ve Tınaztepe destroyerleri, Dumlupınar ve Gür denizaltıları ile doyamadığı Savarona sıralandı. Sağda, İngiltere’den Malaya, Fransa’dan Emil Bertin, Almanya’dan Emden, Sovyet Rusya’dan Moskova, Romanya’dan Regina Maria, Yunanistan’dan Hydra harp gemileri konumlandı. HMS Malaya harp gemisi 17 Kasım 1922 tarihinde VI. Mehmet Vahdettin’i Malta’ya götürmüş olan zırhlıydı. HMS Malaya, 16 yıl 2 gün sonrasında savaşlarda yenemediği büyük lidere saygısını ispatlamak için aynı sulara gelmişti.