Zengezur Koridoru: İran projeye niçin karşı çıkıyor?

Buna nazaran Reisi, her iki ülkeyle görüşmesinde Zengezur’un “Bölgedeki ülkelerin ulusal güvenliğine yönelik bir tehdit olduğundan İran’ın şiddetle karşı çıkmış olduğu” bir proje bulunduğunu altını çizdi.

Reisi ek olarak Tahran’ın Bakü ile Erivan arasındaki diyaloğu kolaylaştırmaya hazır bulunduğunu açıkladı ve İran’ın Cenup Kafkasya’da “yabancıların varlığına” karşı bulunduğunu yineledi.

İran’ın Yüksek Ulusal Güvenlik Kurulu Sekreteri Ali Ekber Ahmedian, 1 Ekim Pazar günü Ermenistan Güvenlik Kurulu Sekreteri Armen Grigorian ile “ikili ilişkileri, Kafkasya bölgesindeki gelişimleri ve internasyonal meseleleri görüşmek suretiyle” Tahran’da bir araya gelmişti.

İran’ın Tasnim haber ajansına nazaran, Ahmedian görüşmede, “Bölgede jeopolitik her türlü değişiklik, güvenliği tehdit edecek, istikrarı bozacak ve [bölgesel] krizi tırmandıracaktır.” ifadelerini kullandı.

Ajansa nazaran, Ermenistan Güvenlik Kurulu Sekreteri, iki ülke tarafınca ortaklaşa yürütülecek ekonomik, ticari ve endüstriyel projelerin hızla hayata geçirileceğini vurgulamıştı.

BBC İzleme Servisi‘ne nazaran İran Gazetesi’nde 27 Eylül’de piyasaya sürülen “Dış Müdahale Olmadan Cenup Kafkasya’daki Sorunları Çözmek” başlıklı makalede Ankara’nın, “Tahran’ın Kafkasya’daki çıkarlarını korumak mevzusundaki ciddi mesajını işittiği” belirtilmişti.

Gazete, Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ’daki askeri operasyonunun hedeflerinden birinin “Zengezur Koridoru fikrini hayata geçirmek” bulunduğunu belirtti.

Analizde, Ankara’nın bu “geniş çaplı gerilime”, Zengezur Koridoru “hayalleriyle” müdahil olduğu yorumu yapılmış oldu ve bunun öne sürülen sebebi şöyleki açıklandı:

“Bu koridor, Türkiye’yi demir yolu hatları ve otoyollar üstünden Londra ve Pekin’e bağlayan ve bu ülkenin transit enerji merkezinden faydalanmasını elde eden bir halka olabilir mi? Özünde Türkiye’nin İran şeklinde bölgesel rakiplerinin nüfuzunun azalmasına yol açabilecek bir gelişme.”

Koridorun İran için neticelerini ele alan makalede, Zengezur Koridoru’nun, İran ile Ermenistan arasındaki toprak bağlantısını ortadan kaldıracağı kaydedildi ve buna ek öteki negatif görülen sonuçlar şöyleki sıralandı:

“İran’ın şimal ve kuzeybatıda Avrupa’ya ihracat ve ithalat için kullandığı rotalar, Azerbaycan ve Türkiye’nin eline geçecek.

“Bakü’nün Ermenistan’ın Sionik vilayeti üstündeki kontrolüyle İran ile Ermenistan arasındaki coğrafi birlikteliğin kırılmasına, İran’ın Gürcistan’a ve Karadeniz kıyısındaki Batum Limanı’na erişiminin kesilmesine yol açacak ve İran’ı jeostratejik bir ikilem içinde bırakacaktır.”

Gazete, İran’ın pozisyonuyla ilgili olarak, Eylül başlangıcında Tahran’ı ziyaret eden Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan’a da “net mesajlar” verildiğini ve Ankara’nın bu mesajları duyduğunu belirtti:

“(İran Cumhurbaşkanı) İbrahim Reisi, Türk hükümetinin elçisiyle yapmış olduğu görüşmede, bölgenin jeopolitik sınırlarının bütünlüğüne ilişkin İslam Cumhuriyeti’nin kırmızı çizgilerinden açıkça söz ederek Bakü’ye, Ankara’ya ve gerekirse Tel Aviv’e daha ciddi bir ileti vermeye hazır bulunduğunu gösterdi.

“Dolayısıyla Türkiye Cumhurbaşkanı’nın son dönemde Nahçıvan ziyaretindeki tutumu, Tahran’ın Kafkasya’daki ulusal çıkarlarını koruma yönündeki ciddi mesajının Ankara tarafınca işitilmiş olmasından ayrı düşünülemez.”

Makalede, “Erdoğan’ın pozisyonunun, Bakü’nün Zengezur’un yapımı için Ermenistan’la artan gerginliği sürdürme mevzusundaki kararlılığını ne kadar sarsacağını vakit gösterecek” ifadeleri yer aldı.

Öteki taraftan Zengezur Koridoru projesiyle ilgili endişelerini açıkça dile getiren İranlılar, koridorun nezaretinin mühim bir problem bulunduğunun altını çizdi.

Cenup Kafkasya Analisti Saeed Saffari, düzeltim yanlısı günlük gazete Doğu’a verdiği demeçte, İran’ın, projede sınır bütünlüğünün bozulmamasını güvence altına almış olduğu ve “koridoru nezaret altında tuttuğu” sürece yarar sağlayacağını belirtti.

Koridorun nezaret altında tutulması gerektiği fikri Erdoğan’ın niyetini sorgulayan tutucu Farhiktegan gazetesi tarafınca da vurgulandı.

Gazete, Azerbaycan’ın Türkiye’nin desteğiyle koridorun güvenliğini sağlamak için Ermenistan’la muharebeye girmeyeceğini savundu.

Buradan hareketle gazete, “Erdoğan’ın teklifinde bir yanlışlık var” ifadelerini kullandı.

Azerbaycan ve Türkiye’nin İran topraklarını halen geçiş koridoru olarak kullandığını söyleyen Farhikhtegan, Erdoğan’ı “düzenbazlıkla” suçladı ve şunları yazdı:

“Erdoğan ve Aliyev, Ermenistan’da bir koridor oluşturmak istiyorlarsa kurabilirler sadece problem, koridorun tam kontrolünde ısrar etmeleridir.”

Farhikhtegan’ın analiziyle aynı fikir görünen Kafkasya Uzmanı Mahmud Karimi, Doğu gazetesine verdiği röportajda İran’ın Erdoğan’ın önerisini kabul etmesi durumunda “topraklarının Azerbaycan’ın eline geçtiğine tanık olacağını” belirtti.

Ermenistan’ın en güneyinde yer edinen eyalet, Syunik adını taşıyor.

Azerbaycan’da ise bu bölge için Zengezur adı kullanılıyor.

Bu bölgenin doğusunda Azerbaycan, güneyinde İran, batısında ise Azerbaycan’a bağlı Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti yer ediniyor.

Zengezur Koridoru projesi ise bu bölgeden açılacak kara ve demir yolu ulaşımıyla Azerbaycan’ı direkt Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ne bağlamayı hedefleyen projenin adı.

Daha geniş anlamda ise proje Azerbaycan’ı direkt Türkiye’ye bağlamayı amaçlıyor.

Azerbaycan ve Ermenistan, projeye değişik yaklaşıyor.

2020 yılındaki 2. Dağlık Karabağ Savaşı, Rusya’nın arabuluculuğunda imzalanan bir ateşkes anlaşmasıyla sona ermişti.

Anlaşmanın 9. maddesinde Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile Azerbaycan içinde ulaşım yollarının açılması öngörüldü.

Bu maddede, “Bölgedeki tüm iktisat ve ulaşım bağlantıları açılacaktır. Ermenistan Cumhuriyeti; insanların, araçların ve malların her iki yönde engelsiz hareketini organize etmek için Azerbaycan Cumhuriyeti’nin batı bölgeleri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım bağlantılarının güvenliğini güvence eder” ifadelerine yer verildi.

Metinde ek olarak, “Tarafların mutabakatı ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ni Azerbaycan’ın Batı bölgelerine bağlayan yeni ulaşım bağlantılarının inşası gerçekleştirilecektir” cümlesi yer aldı.

Azerbaycan bu madde ile iki ülkenin Zengezur Koridoru mevzusunda anlaşmış bulunduğunu öne sürüyor.

Ermenistan ise ulaşım yollarının açılmasını desteklediğini sadece bu maddede Zengezur adının kullanılmadığı şeklinde Bakü’nün talep etmiş olduğu şekliyle bir koridor projesinden de bahsedilmediğini belirtiyor.

Azerbaycan son askeri operasyonuyla, 20 Eylül’de Dağlık Karabağ’da kontrolü sağlamıştı. Dağlık Karabağ’daki Ermeni ayrılıkçılar, tabanca bırakmayı ve Bakü yönetimiyle “bölgenin Azerbaycan’la tekrardan entegre olması” için görüşmeler yapmayı kabul etmişti.

Dağlık Karabağ’daki Ermeni ayrılıkçıların lideri Samvel Şahramanyan, bağımsızlık mücadelesine resmen son verdi. Şahramanyan, Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nin 1 Ocak 2024’te feshedilmesini öngören kararnameyi imzaladı. Azerbaycan’ın askeri operasyonu sonrası, bölgede yaşayan Ermenilerin bir çok Ermenistan’a geçti.

Sovyetler Birliği kurulurken, Azerbaycan’ın ana karası ile Nahçıvan arasındaki toprak parçası olan Zengezur bölgesi Ermenistan’a bırakılmıştı. Böylece Nahçıvan’ın Azerbaycan’ın öteki bölgeleriyle kara bağlantısı kesilmişti.

Nahçıvan, Türkiye ile Sovyetler Birliği içinde 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla özerk yapıya haiz oldu ve başka bir devlete terk edilmemesi şartıyla Azerbaycan’a bırakıldı.

Türkiye 13 Ekim 1921’de Sovyetler Birliği, Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan ile imzaladığı Antlaşması’yla, Nahçıvan’ın Azerbaycan’a bağlı özerk cumhuriyet olarak kalmasının garantörü olmuştu.