İklim göçleri Türkiye’yi yeni bir sığınmacı krizine sürükleyebilir mi?

Türkiye’de insanoğlu uzun süredir işsizlik sebebiyle doğduğu bölgeleri terk etmek zorunda kalıyor.

Göç; sosyo-ekonomik durum, politika, göç edilen yerde ilişki ağlarının olup olmaması şeklinde birçok faktöre bağlı karmaşık bir mevzu.

Bu karmaşık denkleme artık iklim değişikliği de dahil oluyor.

Uzmanlar, Türkiye için iklim krizinin şiddetlendirdiği en mühim risklerden önde gelen kuraklığın, “yanlış politikalarla birleşerek” ülke içinde ve haricinde insanları yerinden ettiğini söylüyor.

İklim krizinin “temel göç sebebi” haline gelebileceğini tahmin eden uzmanlar, “sığınmacı krizinlerinin”, iklim değişikliğine karşı tedbir ve uyum politikaları olmadan, gittikçe şiddetlenebileceği uyarısında bulunuyor.

İnsanlığın yeryüzünde binlerce senedir yaşamış olduğu bölgeler oldukça sınırı olan bir alan.

Bu bölgelerin ortak özelliği, insanoğlunun hayatta kalma sınırları sebebiyle, senelik averaj sıcaklığın 13 aşama civarında olması.

Sadece insan kaynaklı küresel ısınma, canlıların hayatta kalabildiği bu bölgeleri her gün averaj 1,15 metre hızla kutuplara doğru itiyor.

40-50 yıl içinde, nüfus artışının da etkisiyle, bir ila üç milyar kadar kişinin yerlerinden olacağı öngörülüyor.

Birleşmiş Milletler’e (BM) nazaran bu göçler başladı bile.

Eylül başlangıcında Afrika’yı ziyaret eden BM Internasyonal Göç Örgütü (IOM) Genel Direktörü Amy Pope, “resmi olarak iklim göçü çağına girildiğini” belirtmişti.

BM’nin İç Göçleri İzleme Merkezi’nin (IDMC) 2023’te piyasaya sürülen son raporuna nazaran yalnız 2022 senesinde dünya genelinde yerinden olan insan sayısı yüzde 60 artarak 60,9 milyona çıktı.

Bu kişilerin yarısından fazlası felaketler sebebiyle evlerini terk etmek mecburiyetinde bırakıldı.

Felaketlerin yüzde 99’a yakını hava vakalarına bağlı gerçekleşti.

BBC Türkçe‘ye konuşan IDCM’in ABD, Avrupa ve Orta Asya’dan görevli Bölgesel Koordinatörü Ricardo Fal-Dutra Santos, insanların bu hava vakalarına iyi mi tepki vereceklerini ya da veremeyeceklerini belirleyen “oldukca sayıda demografik, zamanı, politik, toplumsal ve ekonomik unsur” bulunduğunu belirtiyor.

IDCM verilerine nazaran Türkiye’de de hava vakalarıyla bağlantılı felaketler yüzünden ülke içinde yerinden olanların sayısı artıyor.

Türkiye’de iç göçleri tetikleyen faktörler içinde ilk sırada depremler var.

Depremleri orman yangınları ve seller izliyor.

Türkiye ve çevresindeki coğrafyayı etkileyen değişik iklim riskleri içinde kuraklık en mühim problem olarak öne çıkıyor.

Türkiye’de artan kuraklığın etkisiyle yoğun göçlerin yaşanması beklenen bölgelerden biri de Konya Havzası.

Bölgede çiftçilerin hareketliliğini inceleyen 2011 tarihindeki bir araştırmanın yazarı, Fransa’daki Tours Üniversitesi’nde Araştırmacı Gülçin Erdi-Lelandais, kuraklığın çiftçiler arasındaki sosyo-ekonomik uçurumu derinleştirdiğini tespit etmişti.

Araştırmada, “Kuraklığın toplumsal neticelerini dikkate alan, koordineli ve gerçekçi bir kamu politikası mevcut değil. Kuraklığa uyum, çoğu zaman doğaçlama ve kısa vadeli önlemler biçiminde ve mevcut olanlara ek olarak yeni toplumsal eşitsizlikler üretiyor” ifadeleri yer ediniyor.

BBC Türkçe‘nin sorularını yanıtlayan Gülçin Erdi-Lelandais, bölgede o günden bugüne çiftçilerin sorunlarının “azalmayıp, arttığını” söylüyor.

Erdi-Lelandais, iklim değişikliğiyle beraber, “tarımsal üretimin düşeceğini hem de ziraat nüfusunun göçünün hızlanacağını” tahmin ediyor.

Konya Havzası’nda, Beyşehir, Meke ve Tuz şeklinde oldukca sayıda büyük göl yer ediniyor. Bu göllerin bir çok, son 30 yılda yarıya yakın küçüldü.

Tuz Gölü şeklinde bazı göllerin kuruması tabanındaki toksik maddeleri açığa çıkarabiliyor. Bu da etrafındaki bölgeleri yaşanmaz hale getirerek, göçleri tetikleyebiliyor.

Kuraklık Türkiye’nin bulunmuş olduğu coğrafya için de yakıcı bir problem.

Hükümetlerarası İklim Değişikliği Paneline nazaran (IPCC) 2050 yılına kadar Şimal Afrika ve Orta Doğu’da senenin 12 ayında su kıtlığı problemi yaşanacak.

BBC Türkçe‘ye konuşan BM Çevre Programı’nda Kıdemli Siyaset Danışmanı Doç. Dr. Sulh Karapınar da, iklim göçlerinin gelecek senaryoların mevzusu olmadığını ve Türkiye’nin aslına bakarsan son 10-15 senedir iklim kaynaklı dış göçlerden etkilendiğini belirtiyor.

IPCC Beşinci Değerlendirme Raporu’nun baş yazarlarından Doç. Dr. Karapınar, 2011 yılından bu yana Suriye’den Türkiye’ye üstün dereceli sayıda mültecinin göç etmesine sebep olan çatışmalarda iklim değişikliğinin bir unsur olarak “eklemlendiğini” vurguluyor.

Suriye’den Türkiye’ye göç etmek zorunda kalan çiftçilerle ve arazilerin uydu görüntüleriyle meydana getirilen 2022 tarihindeki internasyonal bir araştırma, insanların kuraklık koşullarında iyi mi davrandığına ışık tutuyor.

Araştırmanın yazarlarından Lund Üniversitesi’nde Politika Bilimi Kısmı Öğretim Üyesi Dr. Pınar Dinç, “Suriyeli çiftçilerin savaştan ilkin kuraklık karşısında bir ekip önlemler aldıklarını; ilk tepkilerinin arazilerini terk etmek olmadığını” söylüyor.

BBC Türkçe’nin sorularını yanıtlayan Dr. Dinç, “Çiftçiler için kuraklık ya da suya erişim zorluğu normal olarak mühim meseleler. Sadece görüyoruz ki aynı dönemde (2006 civarı) aynı kuraklık Irak’ta, Türkiye’de de yaşanırken ziraat alanları işlenmeye devam etmiş.

“Bu bizlere sosyo-ekonomik politikaların, ziraat politikalarının, teknolojik yatırımların önemini konu alıyor” diye ekliyor.

Dr. Dinç, “Türkiye’deki siyasal ve ekonomik durumun git gide zorlaştığı bu zamanda” Suriyelilerin kendilerine yeni alternatifler aradığını söylüyor:

“Bu, kimi görüşmeciler için her türlü imkanı zorlayarak Avrupa’ya gitmek, kimisi için Esad’ın olmadığı bir Suriye’ye dönmek, kimisi için ise vatandaşlıklarını alarak -dolayısıyla daha iyi şartlarda- Türkiye’de kalmak.”

Üç tarafı denizlerle çevrili Türkiye’yi etkileyebilecek bir öteki riskse deniz seviyesinin yükselmesi.

ABD, Almanya ve Hollanda’dan bilim adamlarının Akdeniz çevresinde bu riske bağlı ihtimaller içinde göçleri incelemiş olduğu yeni bir araştırma, 2100 yılına kadar Akdeniz çevresinde deniz seviyesindeki yükselişe bağlı olarak 20 milyona yakın kişinin bulunmuş olduğu ülke içinde göç etmek zorunda kalacağını buldu.

Araştırmacılar Akdeniz’in cenup ve doğusundaki göçmen sayısının kuzeye nazaran üç kat daha çok olacağını ön görüyor.

İşlek internasyonal göç koridolarından önde gelen Türkiye’nin bu sürece iyi mi cevap vereceği direkt Avrupa Birliği’ni (AB) de ilgilendiriyor.

BBC Türkçe’nin ulaşmış olduğu AB Sığınma Ajansı (EURA), AB’nin sığınma bağlantılı göçlerin geleceğine ilişkin senaryolarında iklim değişikliği ve kaynak kıtlığını da incelendiğini söylemiş oldu ve #Asylum2032 başlıklı rapora işaret etti.

Ajansın bu yıl başlangıcında yayımladığı raporda 2032 yılına kadar Avrupa’ya sığınmayla bağlantılı göçlerle ilgili üç ana zorlukla bağlantılı dört senaryo ele alınıyor.

Rapordaki üç ana zorluktan önde gelen iklim değişikliğinin 21. yüzyılda insan hareketliliği açısından “belirleyici itici gücü olacağı” ve internasyonal koruma politikalarını etkileyeceği belirtiliyor.

Öteki güçlük kümeleri küresel gerilimler ve dijitalleşme başlıklarıyla inceleniyor.

Raporda ülkelerin bu zorluklarla ilgili ihtimaller içinde görülen gelişmelerle iyi mi baş ettiğine nazaran dört senaryo projeksiyonu yer ediniyor.

Sığınmacılar açısından en “karamsar” senaryolardan önde gelen, “Kuruyan Bir Gölette Piranalar ve Timsahlar” başlıklı senaryoda da 2032’ye kadar ziraat ve besin tedarik sistemlerinde iklim krizi sebebiyle oldukca sayıda çöküş yaşanıyor, bu durum Cenup Yarımküre’de artan oranda sertlik ve çatışmaya niçin oluyor, ülkeler arası sınır geçişleri zorlaşıyor.

Uzmanlar, iklim göçlerinde risklere ve sınır kontrollerine vurgu meydana getiren politikalar yerine, en kırılgan toplulukların güçlendirildiği uyum politikalarının daha mühim olduğunda aynı fikir görünüyor.

ODTÜ Sosyoloji Bölümünde Araştırmacı Sulh Can Sever, iklim göçlerinin herkesi eşit etkilemediğini vurguluyor.

İnsanların göç ve sığınma şeklinde mecburi yer değişiklik yapma davranışları “hareketlilik” terimi altında genelleniyor.

BBC Türkçe‘ye konuşan Can Sever, iklim hareketliliği kadar hareketsizliğin de tehlikeli sonuç bulunduğunu söylüyor:

“Yer değişiklik yapmak de aslına bakarsak belirli bir kapasite gerektiriyor. Mesela, ailedeki yaşlılara ya da hastalara bakım rolünü üstüne alan hanımefendiler, yaşadıkları yerin haricinde kimselerle bağlantısı olmayanlar, istese de gidemiyor.

“Bu insanoğlu küresel ısınmaya minimum katkıyı yapanlar da olsa ceremesini en oldukca onlar çekiyor”.

Konya’daki kuraklık ve ziraatçi göçlerini inceleyen Gülçin Erdi-Lelandais, iklim göçlerinin önlenmesi için bugünden “iklim değişikliğine uyumlu ziraat teknikleri” şeklinde kalıcı çözümler uygulanırken, “ziraat nüfusunun bölgede kalmasını teşvik edici politikaların üretilmesi” icap ettiğini söylüyor.

BM Çevre Programından Dr. Sulh Karapınar, uyum adımlarını erken atmanın maliyetinin geç adımlara nazaran oldukca daha azca ucuz bulunduğunun altını çiziyor.

Lund Üniversitesi’nden Dr. Pınar Dinç, “Türkiye’nin artan kuraklığa karşı iyi mi sürdürülebilir önlemler aldığını, üreticisini, ziraat işçisini korumak için iyi mi adımlar attığını takip etmemiz lazım. Bu adımlar atılmazsa, normal olarak Türkiye’de iç göç de gerçekleşir, besin krizi de yaşanır.” diye uyarıyor.