Türkiye’ye F-16 satışı mevzusunda bir öteki izahat da Cumhuriyetçi Senatör Jim Risch’ten geldi.

Senato Dış İlişkiler Komitesi’nin kıdemli üyesi Risch, VOA (ABD’nın Sesi) Türkçe’ye yapmış olduğu açıklamada, “Türkiye görevli bir NATO müttefiki şeklinde davranmaya karar verir ve geçen yıl yapmış olması gerekeni yaparsa F-16 yolunun açık olmasını temenni ediyorum” dedi.

Komitenin başkanlığı, Senatör Robert Menendez’in, hakındaki yolsuzluk iddiaları sebebiyle iç tüzük gereği geçici olarak çekilme etmesiyle bu hafta başlangıcında Cardin’e geçti.

Demokrat Parti kuralları gereğince, liderlik ya da başkan pozisyonunda olan bir Kurultay üyesinin, hakkında bir suçlama getirilmesi halinde bu görevinden çekilme etmesi gerekiyor.

Kurultay’de yabancı ülkelere yapılacak askeri yardımlar üstünde söz sahibi olan Senato Dış İlişkiler Komitesi’nin uzun süre başkanı olan Menendez, ABD’nin Türkiye’ye F-16 harp uçakları satmasına karşı çıkıyordu.

Menendez, S-400 krizi esnasında da ABD’nin Türkiye’ye uyguladığı CAATSA yaptırımlarının arkasındaki adlardan biriydi. Ek olarak sık sık Türkiye’nin Doğu Akdeniz ve Ege’deki politikalarından ve Erdoğan’ın insan hakları sicilinden rahatsızlığını da gündeme getiriyordu.

Türkiye hükümeti Menendez’in istifasını pozitif yönde bir gelişme olarak görüyor.

Nahçivan ziyareti dönüşü dün uçakta gazetecilerin sorularını yanıtlayan Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan ise “Bizim, F-16’larla ilgili en mühim sıkıntılarımızdan biri de ABD’li senatör Menendez’in ülkemiz aleyhine faaliyetleriydi” demişti.

Erdoğan, “Yalnız F-16 değil, öteki tüm mevzularda Menendez ve onun zihniyetindekiler bizlere karşı engelleyici etkinlik yürütüyor. Menendez’in devreden çıkması bizlere avantaj sağlıyor sadece F-16 meselesi yalnız Menendez’e bağlı bir mevzu değil” diye konuşmuştu.

Türk-Amerikan ilişkilerinde yaşanmış olan gerilimin 2021 sonuna doğru düşmesinin peşinden Türkiye, F-35 harp uçağı programından çıkartılması sebebiyle hava gücünde zafiyet yaşamamak için ABD’den 40 yeni F-16 harp uçağı ve mevcut filoları için de 79 tane modernizasyon kiti almak için resmi başvuruda bulunmuştu.

Rusya’nın Şubat 2022’de başlamış olan Ukrayna işgali sonrası Washington, hem Türkiye hem de NATO’nun hava gücüne destek olacağı nedeni öne sürülerek F-16 satışına destek verdiğini duyuru etmişti.

Biden yönetimi son olarak 17 Nisan’da, Türkiye’nin Finlandiya’nın NATO’ya katılımına onay vermesinin peşinden, 259 milyon dolar tutarındaki ‘modernizasyon kiti’ satışına ilişkin bildirimini ABD Kongresi’ne iletmişti.

Türkiye’nin İsveç ile ilgili onay sürecini tamamlamasına paralel olarak F-16 satışının ikinci ayağında adım atılacağı mesajı da Ankara’ya verilmişti.

Sadece başta Senatör Robert Menendez olmak suretiyle birkaç senatörün satışla ilgili itirazları sürüyordu.

Türkiye, Temmuz ayındaki NATO zirvesinden derhal ilkin İsveç ile uzlaşmaya vararak, İsveç’in NATO üyeliğine yeşil ışık yakmıştı. Sadece İsveç’in NATO üyeliği için TBMM’nin ve Macaristan Parlamentosu’nun da onayı gerekiyor.

Muhalefetin talebi üstüne TBMM, 25 Temmuz ve 8 Ağustos’ta muhteşem toplandı.

Meclis Genel Kurulu ikinci yasama yılına teamül gereği Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın açış konuşmasıyla başlamış olacak. Akşam da TBMM Başkanı Numan Kurtulmuş, ilk kez yeni yasama yılı resepsiyonuna ev sahipliği meydana getirecek.

Saat 14.00’te toplanacak olan Genel Kurul’da konuşacak olan Erdoğan, iç ve dış siyasal ve ekonomik gelişmelere ilişkin kapsamlı bir konuşma meydana getirecek.

Seçimlerden sonrasında muhalefete “yeni ve sivil anayasa” çağrısı meydana getiren Erdoğan’ın Meclis açış konuşmasında hem anayasa hem de Meclis içtüzük değişikliğine ilişkin çağrısını yinelemesi planlanıyor.

3 Ekim Salı günü yasama faaliyetlerine başlamış olacak olan Meclis’in yeni döneminde gündemin en mühim münakaşa başlıkları da yeni anayasa ve içtüzük değişikliği olacak.

Seçimler öncesi AKP ile ittifak ortağı MHP, “başörtüsüne anayasal güvence” ve “ailenin korunması” sebebi öne sürülerek iki maddelik anayasa değişikliği önerisini Meclis gündemine getirmiş, sadece bu tavsiye hayata geçmemişti.

AKP, bir taraftan karşıcılık partileriyle yeni sivil anayasa için görüşmeler başlatmayı planlarken, geçen dönem kadük olan bu iki maddelik anayasa değişikliği önerisini de raftan indirecek şekilde hazırlık yapıyor.

AKP Grup Başkanı Abdullah Güler başkanlığındaki iktidar partisi heyeti, karşıcılık partilerini ziyaret ederek, “yeni anayasa” ve içtüzük değişikliği için bir anlamda nabız yoklayacak, “masaya oturma koşulları”na ilişkin görüşlerini alacak.

Sadece, yeni anayasa üstünde Meclis’te uzlaşma sağlanmasının kolay olmayacağı ve süre alacağını dikkate alan iktidar partisi, mahalli seçimler öncesinde başörtüsü ve aileye yeni tarif getiren iki maddelik değişim teklifini ittifak ortaklarının da desteğiyle tekrardan Meclis gündemine getirmeye hazırlanıyor.

AKP, yeni bir teklif vermek yerine, geçen yasama döneminde TBMM Anayasa Komisyonu’nda görüşülen teklif üstünden münakaşa başlatacak. AKP kurmayları, seçim sebebiyle Meclis çalışmalarına ara verildiği ve bundan dolayı görüşmelerin tamamlanmadığını savunarak, içtüzük hükümleri gereğince bu metnin tekrardan görüşülüp, “benimse kararının” çıkarılmasının kafi olduğu görüşünde.

CHP ile İYİ Parti’nin başını çekmiş olduğu Millet İttifakı’nın dağılmasını ve bu partiler arasındaki tartışmaları da dikkate alan AKP’nin; İYİ Parti, Gelecek Partisi ve DEVA Partisi ile uzlaşma arayışı başlatacağı kulislere yansıyan bilgilerden.

Iktisat alanındaki yasal düzenlemeler de Meclis’in öncelikli gündem maddeleri içinde yer alacak.

Bu mevzuda ilk olarak Cumhurbaşkanı Erdoğan’ın, Eylül başlangıcında açıklamış olduğu Orta Vadeli Plan’da öngörülen hedeflerle ilgili yasal düzenlemeleri de içeren bir poşet yasa teklifinin iktidar partisi tarafınca Meclis’e sunulması planlanıyor.

Ek olarak, Erdoğan’ın seçim vaatleri içinde yer edinen yeni evlenecek çiftlere faizsiz kredi verilmesi amacı taşıyan “Aile ve Gençlik Bankası” sisteminin yasal altyapısının da yeni yasama senesinde oluşturulması hedefleniyor. Bu konudaki uygulamanın pilot bölge olarak seçilen 6 Şubat depremlerinden etkilenen illerden başlatılması öngörülüyor.

AKP grubu ile Çevre ve Şehircilik Bakanlığı’nın üstünde çalmış olduğu “depreme hazırlık kapsamında kentsel dönüşümü hızlandırmayı amaçlayan” yasa teklifinin de yeni yasama yılının başlarında TBMM Başkanlığı’na sunulması planlanıyor.

Riskli binaların yıkılıp yerine yenilerinin yapılabilmesi için hak sahiplerini teşvik etmeye dönük uzun vadeli kredi ve bağışlama olanaklarının sağlanmasına ilişkin düzenlemeler bu teklif içinde yer alacak.

Ihtimaller içinde İstanbul depremine ilişkin alınacak önlemlerin hususi bir başlık altında düzenleneceği belirtilen yasa teklifinde, bu kentin tüm ilçelerinin kademeli olarak kentsel dönüşümden geçirilmesine ilişkin düzenlemelerin de yer alması planlanıyor.

2001’de ABD öncülüğündeki koalisyonun Afganistan işgaliyle Taliban kontrolü yitirdi, sadece 2021’de bu kez ülkenin tamamında kontrolü ele geçirdi.

1990’larda uyguladıkları bazı sert kuralları geri getirmeleri de uzun sürmedi.

Taliban yönetimi altında Afgan hanımefendiler artık çalışamıyor, kız öğrenciler ortaokul, lise ve üniversiteye gidemiyor. Yurtdışından burs kazanan kız öğrencilerin ise ülke dışına çıkışına izin verilmiyor.

Bayanların yüzlerini de kapatan çarşafları giymeleri mecburi. Parklara gidemiyorlar, güzellik salonları da kapatıldı.

Bayanların insani yardım dağıtması da yasaklandı, bu yüzden birçok internasyonal yardım kuruluşu son iki yılda ülkeyi terk etti.

Londra’daki Kings College’dan Dr Christine Cheng, “Bugünlerde Taliban’da muhafazakarlar ve ılımlılar olarak bir bölünme görüyoruz, sadece önder ekibi muhafazakarları destekliyor” diyor.

Londra’daki Asya, Afrika ve Yakın Doğu Araştırmaları Enstitüsü’nden (SOAS) Dr Orzala Nemat, “Karar verme süreci tek bir insanoğlunun tekelinde – ruhani önder Hibatullah Akhundzada’da” diyor.

Afganistan’da El Kural ve IŞİD şeklinde örgütlerle bağlantılı başka örgütler de bulunuyor. Bunlar, ülkede uzun süreden beri devam eden kargaşadan fayalanıp buraya yerleşmiş olan örgütler.

Taliban’ın kontrolü ele geçirmesinin peşinden Afganistan ekonomisi çöktü.

Gayri safi yurtiçi hasıla ortalama yüzde 30 düştü ve 700 bin kadar kişinin işlerini kaybetmiş olduğu tahmin ediliyor.

Bunun ana sebebi, ABD’nin askerlerini çekmesi sonrası bu ülkeye yapmış olduğu askeri harcamaları ve insani yardımları durdurmuş olması.

Ek olarak Taliban yönetimindeki ülkeye ABD ve öteki bazı ülkeler yaptırımlar uyguluyor. ABD, Afganistan’ın yurt haricinde bulunan ortalama 1,7 milyar dolarlık varlığını da dondurdu.

Birleşmiş Milletler verilerine nazaran Afganistan’ın 38 milyonluk nüfusunun yüzde 90’ı yoksul ve bunların da üçte ikisi yaşamak için insani desteğe muhtaç.

Taliban’ı resmi olarak Afganistan’ın hükümeti olarak tanıyan ülke olmasa da, Türkiye de dahil bazı ülkelerin Taliban yönetimi ile diplomatik ilişkileri var.

2017’de Rusya, Çin, Pakistan, İran ve 5 öteki Orta Asya ülkesi daha Afganistan ile beraber bu ülkede sulh ve istikrarı desteklemek için “Moskova Formatı” adı altında bir grup kurmuştu.

Grup bugün (29 Eylül) Rusya’nın Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nin Kazan kentinde bir araya geliyor. Taliban liderleri de toplantıya katılabileceklerini deklare etti.

Londra merkezli fikir kuruluşu RUSI’den Antonio Giustozzi, “Bu ülkelerin temel korkusu, Afganistan’da üslenmiş militan örgütlerden gelebilecek bir sertlik” diyor.

Pakistan bilhassa, merkezi Afganistan’da bulunan Tehrik-i-Taliban Pakistan örgütünden endişeli.

Bu teşkilat Afgan Taliban’ından ayrı fakat Pakistan’da benzer bir rejim oluşturmak istiyor ve Pakistan güvenlik güçleriyle senelerdir çatışıyor.

Rusya ve Özbekistan şeklinde ülkelerse gene Afganistan merkezli “İslam Devleti Horasan Vilayeti” (ISKP) örgütünün Orta Asya’da saldırılar düzenlemesinden kaygı ediyor.

2015’te kurulan teşkilat Taliban’ı düşman olarak gördüğünü açıklamış ve sivilleri hedef alan bazı saldırılar düzenlemişti.

Afganistan’da konuşlu bir öteki teşkilat de Doğu Türkistan İslami Hareketi (ETIM). Bu teşkilat de Çin’de bazı saldırılar düzenlemişti.

Bu teşkilat, Çin’in kuzeybatısında Müslüman Uygurların yaşamış olduğu Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ni İslami bir ülkeye dönüştürmeyi hedefliyor.

Bu teşkilat El Kural ile bağlantılı ve Taliban örgütü desteklemeyi reddetti.

Dr Giustozzi “Taliban Afganistan’daki ETIM savaşçılarını Çin sınırından uzaklaşmaya ikna etti” diyor.

Dr Giustozzi’ye nazaran Taliban şu ana kadar bu ülkedeki militan örgütlerle başa çıkmak mevzusunda oldukça etkili oldu.

Afganistan uzun senelerdir, eroin üretiminde kullanılan haşhaşın dünyadaki en büyük üreticisiydi.

Taliban 2022’de haşhaş üretimini yasakladı. Uydu görüntüleri de ülkedeki haşhaş tarlalarının büyük oranda azaldığını gösteriyor.

Sadece Birleşmiş Milletler (BM) verilerine nazaran Afganistan’ın 2022’deki haşhaş üretimi bundan önceki yıla nazaran yalnız yüzde 10 azaldı; komşu ülkelere de sınırdan 250 ila 580 ton arası eroin kaçırıldı.

Afganistan’da bakır, mermer, altın, petrol, doğalgaz, uranyum ve lityum rezervleri bulunuyor.

Taliban’dan önceki Afgan yönetimi bu naturel zenginliklerin değerinin 1 ila 3 trilyon dolar arası bulunduğunu iddia ediyordu.

Çinli bir şirket, başkent Kabil’in güneyindeki Mes Aynak bakır madenini, bir öteki Çinli şirket de kuzeydeki Amu Darya havzasında bir petrol sahasını devraldı. Bu sahalar hemen hemen işletilmiyor.

Bu senenin başına da Pekin, “Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru”nu Afganistan’a uzatma sözü verdi. Bunun da ticareti pozitif etkilemesi ihtimaller içinde.

Dr Giustozzi “Çin, Afganistan’da yatırım yapmak istediğinin sinyallerini gönderiyor fakat şu ana kadar yalnız küçük firmalar bu ülkeye girdi” diyor.