Afganistan Taliban yönetiminde iyi mi değişti, komşularının ana endişeleri neler?

2001’de ABD öncülüğündeki koalisyonun Afganistan işgaliyle Taliban kontrolü yitirdi, sadece 2021’de bu kez ülkenin tamamında kontrolü ele geçirdi.

1990’larda uyguladıkları bazı sert kuralları geri getirmeleri de uzun sürmedi.

Taliban yönetimi altında Afgan hanımefendiler artık çalışamıyor, kız öğrenciler ortaokul, lise ve üniversiteye gidemiyor. Yurtdışından burs kazanan kız öğrencilerin ise ülke dışına çıkışına izin verilmiyor.

Bayanların yüzlerini de kapatan çarşafları giymeleri mecburi. Parklara gidemiyorlar, güzellik salonları da kapatıldı.

Bayanların insani yardım dağıtması da yasaklandı, bu yüzden birçok internasyonal yardım kuruluşu son iki yılda ülkeyi terk etti.

Londra’daki Kings College’dan Dr Christine Cheng, “Bugünlerde Taliban’da muhafazakarlar ve ılımlılar olarak bir bölünme görüyoruz, sadece önder ekibi muhafazakarları destekliyor” diyor.

Londra’daki Asya, Afrika ve Yakın Doğu Araştırmaları Enstitüsü’nden (SOAS) Dr Orzala Nemat, “Karar verme süreci tek bir insanoğlunun tekelinde – ruhani önder Hibatullah Akhundzada’da” diyor.

Afganistan’da El Kural ve IŞİD şeklinde örgütlerle bağlantılı başka örgütler de bulunuyor. Bunlar, ülkede uzun süreden beri devam eden kargaşadan fayalanıp buraya yerleşmiş olan örgütler.

Taliban’ın kontrolü ele geçirmesinin peşinden Afganistan ekonomisi çöktü.

Gayri safi yurtiçi hasıla ortalama yüzde 30 düştü ve 700 bin kadar kişinin işlerini kaybetmiş olduğu tahmin ediliyor.

Bunun ana sebebi, ABD’nin askerlerini çekmesi sonrası bu ülkeye yapmış olduğu askeri harcamaları ve insani yardımları durdurmuş olması.

Ek olarak Taliban yönetimindeki ülkeye ABD ve öteki bazı ülkeler yaptırımlar uyguluyor. ABD, Afganistan’ın yurt haricinde bulunan ortalama 1,7 milyar dolarlık varlığını da dondurdu.

Birleşmiş Milletler verilerine nazaran Afganistan’ın 38 milyonluk nüfusunun yüzde 90’ı yoksul ve bunların da üçte ikisi yaşamak için insani desteğe muhtaç.

Taliban’ı resmi olarak Afganistan’ın hükümeti olarak tanıyan ülke olmasa da, Türkiye de dahil bazı ülkelerin Taliban yönetimi ile diplomatik ilişkileri var.

2017’de Rusya, Çin, Pakistan, İran ve 5 öteki Orta Asya ülkesi daha Afganistan ile beraber bu ülkede sulh ve istikrarı desteklemek için “Moskova Formatı” adı altında bir grup kurmuştu.

Grup bugün (29 Eylül) Rusya’nın Tataristan Özerk Cumhuriyeti’nin Kazan kentinde bir araya geliyor. Taliban liderleri de toplantıya katılabileceklerini deklare etti.

Londra merkezli fikir kuruluşu RUSI’den Antonio Giustozzi, “Bu ülkelerin temel korkusu, Afganistan’da üslenmiş militan örgütlerden gelebilecek bir sertlik” diyor.

Pakistan bilhassa, merkezi Afganistan’da bulunan Tehrik-i-Taliban Pakistan örgütünden endişeli.

Bu teşkilat Afgan Taliban’ından ayrı fakat Pakistan’da benzer bir rejim oluşturmak istiyor ve Pakistan güvenlik güçleriyle senelerdir çatışıyor.

Rusya ve Özbekistan şeklinde ülkelerse gene Afganistan merkezli “İslam Devleti Horasan Vilayeti” (ISKP) örgütünün Orta Asya’da saldırılar düzenlemesinden kaygı ediyor.

2015’te kurulan teşkilat Taliban’ı düşman olarak gördüğünü açıklamış ve sivilleri hedef alan bazı saldırılar düzenlemişti.

Afganistan’da konuşlu bir öteki teşkilat de Doğu Türkistan İslami Hareketi (ETIM). Bu teşkilat de Çin’de bazı saldırılar düzenlemişti.

Bu teşkilat, Çin’in kuzeybatısında Müslüman Uygurların yaşamış olduğu Sincan Uygur Özerk Bölgesi’ni İslami bir ülkeye dönüştürmeyi hedefliyor.

Bu teşkilat El Kural ile bağlantılı ve Taliban örgütü desteklemeyi reddetti.

Dr Giustozzi “Taliban Afganistan’daki ETIM savaşçılarını Çin sınırından uzaklaşmaya ikna etti” diyor.

Dr Giustozzi’ye nazaran Taliban şu ana kadar bu ülkedeki militan örgütlerle başa çıkmak mevzusunda oldukça etkili oldu.

Afganistan uzun senelerdir, eroin üretiminde kullanılan haşhaşın dünyadaki en büyük üreticisiydi.

Taliban 2022’de haşhaş üretimini yasakladı. Uydu görüntüleri de ülkedeki haşhaş tarlalarının büyük oranda azaldığını gösteriyor.

Sadece Birleşmiş Milletler (BM) verilerine nazaran Afganistan’ın 2022’deki haşhaş üretimi bundan önceki yıla nazaran yalnız yüzde 10 azaldı; komşu ülkelere de sınırdan 250 ila 580 ton arası eroin kaçırıldı.

Afganistan’da bakır, mermer, altın, petrol, doğalgaz, uranyum ve lityum rezervleri bulunuyor.

Taliban’dan önceki Afgan yönetimi bu naturel zenginliklerin değerinin 1 ila 3 trilyon dolar arası bulunduğunu iddia ediyordu.

Çinli bir şirket, başkent Kabil’in güneyindeki Mes Aynak bakır madenini, bir öteki Çinli şirket de kuzeydeki Amu Darya havzasında bir petrol sahasını devraldı. Bu sahalar hemen hemen işletilmiyor.

Bu senenin başına da Pekin, “Çin-Pakistan Ekonomik Koridoru”nu Afganistan’a uzatma sözü verdi. Bunun da ticareti pozitif etkilemesi ihtimaller içinde.

Dr Giustozzi “Çin, Afganistan’da yatırım yapmak istediğinin sinyallerini gönderiyor fakat şu ana kadar yalnız küçük firmalar bu ülkeye girdi” diyor.