Azerbaycan’ın Dağlık Karabağ’daki son operasyonunun bölgedeki neticeleri ne oldu?

Olayların yaşandığı bölge Azeriler tarafınca Dağlık Karabağ, Ermeniler tarafınca ise Artsakh olarak adlandırılıyor.

Bu bölge, internasyonal alanda Azerbaycan toprağı olarak tanınıyor, sadece bölgenin geniş kesimleri 30 senedir Ermeni güçlerinin kontrolü altında.

2020 yılındaki 2. Dağlık Karabağ Savaşı, Rusya’nın arabuluculuğunda imzalanan bir ateşkes anlaşmasıyla sona ermişti.

Sadece bölgedeki gerilim sona ermedi.

Azerbaycan 19 Eylül’de Dağlık Karabağ’da “terörle savaşım” operasyonu başlattığını duyurdu, bölgedeki Ermeni güçlere teslim olmaları ve ‘yasa dışı rejime’ son vermeleri çağrısı yapmış oldu.

Azeri Müdafa Bakanlığı, Dağlık Karabağ’daki Ermeni güçlerini Azeri Ordusu mevzilerini ‘dizgesel top ateşine tutmakla’ suçladı.

Ermenistan Müdafa Bakanlığı ise, Ermenilerin ateş açmış olduğu iddiasının gerçeklerle bağdaşmadığını söylemiş oldu.

Dağlık Karabağ’daki Ermeni güçler, Azerbaycan’ın askeri operasyon başlatmasından 24 saat sonrasında ateşkesi kabul etti.

BBC Türkçe’ye konuşan Oxford Üniversitesi’nin Rusya ve Doğu Avrupa Emek harcamaları kısmı öğretim üyesi Dr. Leyla Aliyeva, “Azerbaycan’ın, 2020’deki savaşı bitiren antak kalma kapsamındaki Dağlık Karabağ’ın silahsızlanması benzer biçimde maddelerin hayata geçmemesi üstüne bu operasyonu başlattığını” söylüyor.

Aslen 2020’den sonrasında da dönem dönem bölgede gerginlikler yaşandı.

BBC Türkçe’nin görüştüğü, Ermenistan’ın başkenti Erivan’daki fikir kuruluşu Bölgesel Emekler Merkezi’nin (RSC) direktörü Richard Giragosian da, “2020’den sonrasında savaşın aslına bakarsak tam olarak bitmediğini, Azerbaycan’ın son operasyonunun da Azerbaycan açısından Dağlık Karabağ’ı denetim altına almak amacıyla sürdürdüğü operasyonların bir devamı bulunduğunu” belirtiyor.

Operasyon arkasından Dağlık Karabağlı bazı Ermeniler, Azerbaycan’ın bir parçası olarak yaşamak istemedikleri ve “etnik temizlikten” korktukları için Ermenistan’a gitmeye başladı.

Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, Dağlık Karabağ’dan gelecek Ermenileri ağırlamaya hazır olduklarını söylemiş oldu.

120 bin Ermeninin yaşamış olduğu bölgeden ayrılanların sayısı 28 Eylül itibarıyla 70 bine yaklaştı.

Reuters haber ajansı, birçok vasıta konvoyunun Dağlık Karabağ’ın Ermeniler tarafınca Stepanakert, Azeriler tarafınca ise Hankendi olarak adlandırılan başkentinden, Ermenistan’a geçmek için güneydeki Laçin koridoruna hareket ettiğini aktardı.

Ermenistan, Cumartesi günü Birleşmiş Milletler’den (BM) Dağlık Karabağ’daki Ermenilerin haklarını gözlemleyecek bir misyon göndermesini istedi ve varlıklarının çekince altında bulunduğunu savundu.

Azerbaycan ise bu suçlamayı reddediyor ve bölgedeki Ermenileri, ülkenin eşit yurttaşları olarak tekrardan entegre etmek istediğini söylüyor.

Bölgede bulunan, Dağlık Karabağ’daki Ermenilerin akıbetinin belirsiz bulunduğunu aktaran BBC muhabiri Olga Ivshina, “Azerbaycan’ın BM’ye, Dağlık Karabağlı Ermenilere eşit yurttaş muamelesi yapacağını söylediğini fakat şimdi kaderlerinin Azerilerin elinde bulunduğunu” aktarıyor.

Ermenistan kamuoyunda, son yaşanmış olan süreçte Rusya’ya eleştiriler artarken bazı uzmanlar Rusya’nın yeni dönemde bu bölgedeki ağırlığının azalabileceği görüşünü korumak için çaba sarfediyor.

Oxford Üniversitesi’nden Dr. Leyla Aliyeva, “Rusya’nın hem Ermenistan hem de Azerbaycan’da, azınlıklar konusunu kendi tesir ve genişleme anlayışı için kullanan ‘kötücül bir erkek oyuncu’ olarak görüldüğünü” söylüyor.

Richard Giragosian ise Rusya’nın son süreçte etkili bir tavır almamasının sürpriz olmadığını belirtip, bu durumu iki sebeple açıklıyor:

“Birincisi Rusya, Ukrayna’daki başarısız işgali sebebiyle bunalmış ve dikkati dağılmış durumda. İkincisi ise Rusya’nın gücü, iki bin sulh gücüyle bölgedeki 2020’deki sulh anlaşmasını korumaya ve şartlarını uygulamaya yetmedi ve bunda isteksizdi. Ermenistan, Rusya’nın meselenin çözümünün değil, probleminin parçası haline geldiğini fark etti.”

Türkiye, Azerbaycan’ın en mühim müttefiklerinden.

2020 yılındaki harpte Bakü’ye askeri destek sunan Ankara, son krizde de Azerbaycan’ı destekledi.

Cumhurbaşkanı Erdoğan, 26 Eylül’de Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nde İlham Aliyev’le görüştü.

Erdoğan ve Aliyev, Iğdır-Nahçıvan Naturel Gaz Boru Hattı’nın temelinin atılması ve iki ülke içinde çeşitli alanlarda gerçekleşen anlaşmaların imzalanmasının arkasından ortak basın toplantısı düzenledi.

Erdoğan, “Son zaferle beraber bölgede kapsamlı bir normalleşme için yeni fırsat pencereleri açılmıştır. Bu fırsatın değerlendirilmesi gerektiğine inanıyorum. Ermenistan’ın kendisine uzatılan sulh elini tutmasını ve artık samimi adımlar atmasını bekliyoruz” diye konuştu.

Richard Giragosian son yaşanmış olan olayların arkasından, “Ermenistan ve Türkiye arasındaki normalleşme sürecinin tekrardan başlaması için taze bir başlangıç görebileceklerini” söylüyor.

Giragosian, “iki ülke arasındaki en mühim gündemlerin diplomatik ilişkilerin başlaması ve sınırların açılması bulunduğunu, Kahramanmaraş depremleri esnasında Ermeni yardım konvoyunun sınırı geçmesiyle bunlardan ikincisinin aslına bakarsak {hiç de} zor olmadığının görüldüğünü” belirtiyor.

Ermenistan ile Azerbaycan arasındaki mühim gündem başlıklarından biri de Azerbaycan’ın batısını Ermenistan’ın topraklarının güneyinden geçerek Nahçıvan’a ve dolayısıyla da Türkiye’ye bağlayacak ulaşım yolları projesi.

2020’deki 2. Dağlık Karabağ Savaşı sonrası imzalanan anlaşmada Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile Azerbaycan içinde ulaşım yollarının açılması öngörülmüştü sadece hemen hemen bu mevzuda bir ilerleme kaydedilmedi.

Azerbaycan ve Ermenistan, anlaşmadaki bu maddeye değişik yaklaşıyor.

İlgili maddede, “Bölgedeki tüm iktisat ve ulaşım bağlantıları açılacaktır. Ermenistan Cumhuriyeti; insanların, araçların ve malların her iki yönde engelsiz hareketini organize etmek için Azerbaycan Cumhuriyeti’nin batı bölgeleri ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti arasındaki ulaşım bağlantılarının güvenliğini güvence eder” ifadelerine yer verilmişti.

Metinde ek olarak, “Tarafların mutabakatı ile Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’ni Azerbaycan’ın Batı bölgelerine bağlayan yeni ulaşım bağlantılarının inşası gerçekleştirilecektir” cümlesi yer almıştı.

Azerbaycan bu metin ile iki ülkenin Zengezur koridoru mevzusunda anlaşmış bulunduğunu öne sürüyor.

Ermenistan ise ulaşım yollarının açılmasını desteklediğini sadece bu maddede Zengezur adının kullanılmadığı benzer biçimde Bakü’nün talep etmiş olduğu şekliyle bir koridor projesinden de bahsedilmediğini belirtiyor.

Son süreçle beraber bu projenin akıbeti merak ediliyor.

BBC Türkçe’ye konuşan siyasal analist Richard Giragosian, “son durumun bu projeyi etkilemeyeceği, bunun Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki sulh anlaşmasına bağlı olarak şekilleneceğini” korumak için çaba sarfediyor.

Sadece Giragosian, 2020’deki sulh anlaşmasında bu mevzuya değinildiği için bu yolların açılması mevzusunda iyimser bulunduğunu belirtiyor.

Oxford Üniversitesi’nden Dr. Leyla Aliyeva ise “Rusya’nın artık bu süreçte zayıflamış bir erkek oyuncu olarak bu projede tesirinin azalacağını düşündüğünü, Azerbaycan’ın bu yolların ne amaçla kullanılacağı mevzusunda Ermenistan’ı ikna etmeye çalıştığını, sonucun iki ülke tarafınca belirleneceğini” söylüyor.

Dr. Aliyeva bunun yanında, “İran’ın büyük olasılıkla projeyi Azerbaycan’ın bölgedeki toprak tesirini artırma çabası olarak göreceğini ve bu yüzden İran’ın tavrının da mühim olacağını” belirtiyor.

Operasyonun arkasından Ermenistan’ın başkenti Erivan’da protestolar düzenlendi ve Başbakan Nikol Paşinyan’a çekilme çağrıları yapılmış oldu.

Paşinyan ek olarak kendisine yönelik bir darbe girişimi planladığını da iddia etti.

Richard Giragosian, “Ermenistan’da kamuoyunda yaşananlarla ilgili bir hiddet ve hüsran hali bulunduğunu, bunun da düzgüsel bulunduğunu” söylüyor.

“Sadece Ermenistan’daki hükümetin tehdit altında bulunduğunu düşünmüyorum” diyen Giragosian, bu görüşünün sebepleri şöyleki açıklıyor:

“Ilk olarak halkın içindeki hiddet, hükümete değil de Rusya’ya doğru yönelmeye başladı. İkincisi ise Ermenistan’daki karşıcılık itibarsız olmaya ve cemiyet tarafınca beğenilmemeye devam ediyor ve bunun sebebi de muhalefetin bundan önceki daha otoriter ve yozlaşmış yönetimle bağlarının bulunması. Ek olarak muhalefetin alternatif bir plan önerisi de yok.”

Giragosian, 2020 yenilgisinden bir yıl sonrasında Ermenistan’da meydana getirilen seçimleri Paşinyan’ın büyük bir farkla kazandığının altını çiziyor ve Paşinyan’ın iktidarı açısından bir çekince bulunmadığı görüşünü korumak için çaba sarfediyor.

Giragosian, Azerbaycan zafer kazanmış olmasına karşın, İlham Aliyev’in gücü mevzusunda aynı fikirde değil.

“Azerbaycan’daki istikrarsızlık görüntüsüyle ilgili son aşama kaygılıyım. 20 yıldan fazladır ülkeyi yöneten, yönetimin babadan oğula geçmiş olduğu bir hanedanlık anlayışını temsil eden Cumhurbaşkanı Aliyev’in hükümeti, çatışmaya ve bir düşmana gerekseme duyuyor. Meşruiyet eksikliği bulunuyor ve halkın ilgisini demokrasi eksikliği ve aileyle ilgili yolsuzluklara yönlendirmemesi için çatışmaya gerekseme duyuyor. Ermenistan’la bir sulh anlaşması bile Azerbaycan için kafi olmayacaktır. Bu yüzden görünümü zayıftır.”

Dr. Leyla Aliyeva ise değişik düşünüyor. Aliyeva, “Son operasyon büyük olasılıkla Cumhurbaşkanı Aliyev’in enerjisini artıracaktır” diyor.

Ermeni ve Azeri yetkililer bu hafta Belçika’nın başkenti Brüksel’de bir araya geldi.

Görüşmede, 5 Ekim’de Paşinyan ve Aliyev’in İspanya’nın Granada kentinde yapacakları buluşmanın hazırlıkları da görüşüldü.