Cinsiyet eşitliği: Farkı en fazla kapatan ülkeler hangileri, Türkiye ne durumda?

Avrupa ve Şimal ABD’daki ülkeler dünyanın geri kalanından daha iyi durumda fakat aralarında büyük farklılıklar var. Mesela ABD, cinsiyetler arasındaki farkın kapanma oranının yüzde 75’in altında olduğu 43. sırada yer ediniyor, ve Kolombiya, Belarus, Liberya ve Cabo Verde şeklinde ülkelerin peşinde. Avustralya (yüzde 77,8) Mozambik ve Şili içinde 26. sırada, Kanada (yüzde 77) ise Slovenya ve Barbados içinde 30. sırada.

Rapor, bayanların ekonomik iştirakı (gelir, istihdam ve liderlik rollerindeki cinsiyet farklılıkları dahil), eğitim kazanımları (okuryazarlık oranları ve eğitim kayıtları şeklinde ölçütlerle), sıhhat ve hayatta kalma (yaşam beklentisi şeklinde) ve siyasal güç kazanma (parlamentoda hanım temsili, bakanlık pozisyonları ve adam yada hanım devlet başkanıyla geçen seneler) şeklinde başlıkları değerlendiriyor.

Bu verilere dayanarak, hangi ülkeler en iyi performansı gösteriyor? Bayanlar oradaki yaşama dair neler söylüyor?

BBC, en üst sıralarda yer edinen dört ülkenin sakinleri ve oralarda bir süre yaşamış başka ülke vatandaşlarıyla konuşarak durumu daha iyi anlamaya çalıştı.

(146 ülke içinde cinsiyet uçurumunu en yüksek oranda kapatan 10 ülke)

İzlanda arka arkaya 14. kez WEF sıralamasında en üst sırada yer ediniyor, cinsiyetler arası farkı yüzde 91,2 oranında kapattığı tahmin ediliyor. İzlanda, aradaki farkın yüzde 90’ından fazlasını kapatan tek ülke.

Sadece pembe tablo tam olarak neye baktığınıza bağlı. WEF raporunda İzlanda, mesela son 50 senenin ortalama 25’inde bir bayan devlet başkanının vazife yapmış olması ve parlamento üyelerinin yüzde 48’inin hanım olması yardımıyla siyasal güç kazanma açısından ilk sırada yer ediniyor. Sadece eğitimde 79. sırada, hanım sağlığı ve ömrü konusundaysa 128. sırada.

İzlandalı bir psikolog olan Hulda Tolgyes, İzlanda’nın ücret farkı şeklinde iyi performans gösterdiği ölçümlerde bile günlük tablonun daha karmaşık bulunduğunu söylüyor. İzlanda’da cinsiyetler arasındaki ücret farkı, kısmen 25’ten fazla çalışanı olan şirketlerin eşit işe eşit ücret vermesini (ya da günlük para cezası riskini) öngören 2018 yasası yardımıyla öteki ülkelerin çoğundan daha azca.

Sadece Tolgyes, bir şirket tarafınca konuşma yapması için çağrı aldığında, kendisine kocasından daha düşük para teklif edildiğini ve bunun oldukça yaygın bir durum bulunduğunu söylüyor.

“Buralarda işlerin hakikaten iyi mi yürüdüğünü görmek bir feminist olarak benim için oldukça sinir bozucu” diyor. “Cumhurbaşkanımız hanımdı. Şimdi başbakanımız hanım. Fakat benim gördüğüm, her şeyi yapabilecekleri söylenen bitkin ve tükenmiş bayanlar.”

Gene de İzlandalı bayanlar ülkede takdir edilecek oldukça şey olduğuna inanıyor. “Sprakkar’ın Sırları: İzlanda’nın Muhteşem Bayanları Dünyayı Iyi mi Değiştirdi” kitabının yazarı, İzlanda’ya göç etmiş Kanadalı First Lady Eliza Reid, mesela kızının babasının değil kendi soyadını taşıdığını ve kocasının her evladı için birkaç ay babalık izni aldığını belirtiyor.

Tolgyes şeklinde o da, ülkenin hala kat etmesi ihtiyaç duyulan uzun bir yol bulunduğunu kabul ediyor. Gene de İzlanda’yı “bayanların erkeklerle eşit işlem görmüş olduğu ya da en azından bu şekilde bir niyetin var olduğu bir cemiyet” olarak tanımlıyor.

Her cinsiyetten insan için İzlanda’da hayata devam etmenin başka yararları da var: İzlanda dünyanın en mutlu ve en rahat ülkelerinden biri olarak gösteriliyor.

Norveç, WEF’in 2023 sıralamasında ikinci sırada yer ediniyor ve küresel cinsiyet uçurumunun yüzde 87,9 oranında kapanmış olduğu tahmin ediliyor. Ek olarak 2021 Hanım Sulh ve Güvenlik Endeksi’nde de birinci sırada yer aldı (Türkiye bu endekste 170 ülke içinde 106. sıradaydı).

Norveçli Thea Ringseth, yüksek performansın şaşırtıcı olmadığını söylüyor. “Norveç’te toplumsal cinsiyet eşitliği oldukça görünür durumda” diyen Ringseth, hanım başbakanın yanı sıra hükümette ve öteki kilit pozisyonlarda oldukça sayıda hanım önder bulunduğunu belirtiyor. Norveç’te bakanlık pozisyonlarında temsil edilen hanım sayısı öteki tüm ülkelerden daha çok.

Politika haricinde Norveç, hanım okuryazarlığı (1. sırada), hanım ustalaşmış ve teknik çalışan sayısı (1. sırada) ve gelir eşitliği (6. sırada) açısından da iyi bir performans sergiliyor.

Elbet Norveç yüzde 100 cinsiyet eşitliğine ulaşmış değil ve bu durum toplumsal davranışlarda da kendini gösteriyor. Ringseth, “Mesela evladınız hasta olduğunda çoğu zaman annenin evde kalması beklenir” diyor. “Fakat bence bunlar Norveç’i yansıtmıyor” diye ekliyor.

“Toplumsal olarak, ihtiyacınız olan şeyleri, eğitiminizi, kariyerinizi, toplumsal ve ekonomik ihtiyacınız olan şeyleri [bir kadın olarak] ilerletmek, kariyer odaklı olmak, aşırı istekli olmak sorunlu karşılanmıyor, aksine bu pozitif görülüyor.”

Yeni Zelanda, WEF raporunda dördüncü sırada yer alarak Cenup Yarımküre’de en iyi performans gösteren ülke oldu. Parlamento üyelerinin yüzde 50’sinin hanım olduğu Yeni Zelanda, siyasal temsil açısından oldukça iyi bir performans sergilerken, bayanların ilk ve orta öğretimdeki okullaşma oranı da erkeklerle neredeyse eşit.

2016’dan beri Yeni Zelanda’da yaşayan Kanadalı Jessica Redenburg, Auckland Teknoloji Üniversitesi’nde pazarlama profesörü. “Benim deneyimlerime gore, en azından işletme fakültesinde, cinsiyet eşitliği var. Pazarlama departmanında erkeklerden oldukça hanım ağırlıklı bile olabiliriz. Dekan hanım” diyor. Adam meslektaşlarından daha azca eşit kariyer fırsatları şeklinde bir problem olmadığını belirtiyor.

Elbet, Yeni Zelanda da mükemmellikten uzak. Mesela WEF’in raporuna gore bu ülkede bayanlar yılda averaj 33 bin 620 dolar kazanırken, erkekler 52 bin 370 dolar kazanıyor ve ücret eşitliği açısından 37. sırada yer ediniyor.

Yeni Zelanda, bayanların averaj yaşam süresi açısından da dünyada 109. sırada. İstatistiklere gore, yerli Maori nüfusu bilhassa risk altında ve Maori bayanların yaşam beklentisi öteki kadınlardan ortalama 7 yıl daha kısa.

Cinsiyet eşitliği bir yana, bölge sakinleri Yeni Zelanda’da yaşamayı tercih etmek için pek oldukça niçin bulunduğunu söylüyor. Dağları ve deniziyle benzeri olmayan doğası, minik ve ulaşımı kolay bir yer olması şeklinde. Bir de genel havası.

Redenburg bunu şöyleki ifade ediyor: “Oldukca rahat, oldukça sakin. Spor yapmaktan ve bir araya gelmekten hakikaten keyif alıyorlar. Bu benim oldukça hoşuma giden bir dost ve aile, barbekü ve toplanma kültürü.”

8. sırada yer edinen Namibya, cinsiyetler arası uçurumun yüzde 80,2 oranında kapanmış olduğu ve ilk 10’daki tek Afrika ülkesi. Şu demek oluyor ki İngiltere (15., yüzde 79,2), İspanya (18., yüzde 79,1), Kanada (30., yüzde 77) ve ABD (43., yüzde 74,8) şeklinde birçok ülkenin önünde.

Bir bakanlıkta toplumsal cinsiyet duyarlılığı eğitmeni olan Penohole Brock’a gore ülkenin sıralaması anlamlı: “Bakanlarımızın bir çok hanım. Büyükelçilerimizin bir çok hanım. Emek verme arkadaşlarımın da kariyer basamakları söz mevzusu olduğunda ayrımcılıkla karşılaşmadıklarını söyleyebilirim; bu anlamda oldukça sıhhatli bir emek harcama ortamı var.”

Gene de bu alanlarda hanım temsiliyeti, denklemin yalnızca bir parçası. “Cinsiyet eşitliği doğru yönde atılmış büyük bir adım. Şimdi de bu hanım sesleri neyi korumak için çaba sarfediyor diye bakma ve çözümleme etme zamanı” diyor Brock.

Cinsiyete dayalı sertlik ve cinsel rahatsız etme mevzusunda ise “daha gidecek oldukça yolumuz var” diyor. Mesela 2021 Hanım Sulh ve Güvenlik Endeksi’nde Namibya, Mauritius, Ruanda, Cenup Afrika ve Gana şeklinde öteki Afrika ülkelerinin peşinde 95. sıradaydı.

Sadece hem Cenup Afrika’da hem de Paris’te yaşamış olan Brock, başka bir yerde yaşamak istemeyeceğini söylüyor. “İnsanlar, müzik, enerji, burayı seviyorum. Oldukca çeşitli. Her bölge oldukça değişik” diyor. “Namibya’da oldukça fazla potansiyel var. Burası mükemmel bir yer.”

Türkiye genel cinsiyet uçurumunu kapatma oranı bakımından yüzde 63,8 ile 129. sırada yer ediniyor.

Ekonomik yaşama katılım ve fırsatlar bakımından Türkiye uçurumu yüzde 50 oranında kapatabilmiş ve 146 ülke içinde 133. sırada yer ediniyor. Suudi Arabistan 130. sırada.

Raporda Türkiye; Avrasya ve Orta Asya bölgesinde bayanların cinsiyet eşitliği uçurumunu kapatma oranı en düşük ülkeler içinde yer ediniyor.

Hanımefendilerin ekonomik hayata iştirakı bakımından Türkiye bölgede Tacikistan ile en fena durumda ve bu alanda cinsiyet uçurumunu yüzde 60’tan azca kapatmış tek ülke.

Eğitimde başarı bakımından 99, siyasette güç kazanma bakımından 118, sağlıkta 100. sırada.

Türkiye, Hindistan ve Çin’de bakanların yalnız yüzde 7’si hanım.