Birlikler “ceza verici tedbir” dedikleri yöntemle, silahlı isyancıların saldırılarına, tüm köyleri hedef alarak cevap veriyorlardı.

Haddad yalnız değildi. Eskiden İngiliz ve Fransız mandası olan günümüz İsraili, işgal altındaki Filistin Toprakları, Ürdün, Lübnan ve Suriye’de oldukca sayıda insan benzer acılar yaşadı.

Haddad’la ilk kez geçen yıl, 1917-1948 yılları aralığında Filistin’i denetim eden İngiltere’nin işlediği iddia edilen harp suçları sebebiyle iletişime geçmiştim. İngiltere’nin bu suçlar sebebiyle özrünü isteyen Filistinliler arasındaydı.

Bu kez Danimarka’daki evinden konuşuyordu; memleketlerini terk etmek zorunda kaldıktan sonrasında Lübnan’da geçen çocukluk periyodunu söyledi. Ailesi orada başka kanlı mücadelelere şahit olmuştu.

Konuştuğum öteki birçok şahıs benzer biçimde, anne ve babasının gençlikleri, İngiliz ve Fransız yönetimi altındayken bölgede çıkan çatışmalar ve mezhep ayaklanmalarının içinde geçti.

Çocukluğu, Avrupalı güçler çekildikten sonrasında Orta Doğu’yu pençesine alan kanlı istikrarsızlıkla iç içeydi.

Birinci Dünya Savaşı esnasında İngiltere, dağılan Osmanlı İmparatorluğu’nun topraklarının bir bölümünü işgal etmiş ve ele geçirmişti. Bunu yaparken bölgede kendi kaderini belirleme hakkı isteyen hareketlerden faydalanmışlardı.

İngiltere, bağımsızlık isteyen Araplara ve Filistin topraklarında bir Yahudi devleti oluşturmak isteyen Siyonistlere birbiriyle çelişen toprak vaatlerinde bulunmuştu.

İngilizler ve Fransızlar, yeni kurulmuş olan Milletler Cemiyeti’ne de hükmediyorlardı. Bu cemiyetin kendilerine verdiği yönetim “mandaları” ile bölgelerdeki hakimiyetlerini pekiştirdiler.

İngiltere’nin Filistin’deki politikaları birbirine rakip ulusal hareketleri çatışma noktasına getirdi. İngiltere, 1930’ların sonlarındaki Arap ayaklanmalarını kanlı bir halde bastırmaya çalıştı.

İngiliz kuvvetleri hemen sonra Siyonist milislerin isyanıyla karşı karşıya kalacaktı. Ülke, bu gruba yönelik göç vaatlerinden vazgeçmiş ve daha ilkin Nazi işgali altındaki Avrupa’dan firar etmiş olan sığınmacı teknelerini geri çevirmişti.

İsrailli tarihçi Tom Segev, “İngilizler bu durumu iyi mi yöneteceklerini bilmiyorlardı” diyor ve bunu şöyleki açıklıyor: “Filistin’e evcil hayvanları benzer biçimde davranıyorlardı; güzelce dursun fakat vaka çıkarmasın.”

Bu sırada Fransız mandası, stratejik bir mevzi oluşturmak amacıyla Lübnan’ı Suriye’den ayırmış ve 1920’lerin başlangıcında toprakların tamamında yeni sınırlar çizmişti. Bundan sonrasında çıkan Arap isyanını da acımasızca bastırmıştı.

Bölgeleri etnik köken ve dinlere gore ayırmışlardı. Tarihçi James Barr’ın deyimiyle bu, bölgeyi bölüp, yönetmeye yönelik “oldukca direkt ve çıkarcı” bir girişimdi.

İkinci Dünya Savaşı’ndan sonraki yıllarda İngiltere ve Fransa bölgeden çekildi. Londra, İsrail devleti kurulurken ve Arap Orduları bölgeyi almaya çalışırken Filistin’den çekilmenin sınır çatışmasını tırmandıracağını ve bölgesel bir harbe dönüştüreceğini biliyordu.

Haddad’ın ailesi, Yahudi milis güçleri tarafınca yok edilen köyleri El-Bassa’dan firar etti. 1947-1948 çatışmaları sırasından minimum 750 bin Filistinli yerinden edildi. Bu vaka, Filistin Felaketi ya da Nakba olarak anılıyor.

Haddad komşu Lübnan’daki bir sığınmacı kampında doğup, büyüdü.

Lübnan’da Fransız mandasından geriye Hristiyan ve Müslümanlar içinde kırılgan bir iklim kaldı. Filistinli sığınmacıların eklemlenmesi bu dengeyi sarsmaya başladı.

İsrail’e karşı saldırılar düzenleyen Filistin Kurtuluş Örgütü’nün yükselişiyle durum daha da gerildi.

Lübnan’da Arapları birleştirmeyi öngören Pan-Arabizm yanlısı kuvvetli yetkililer Suriye ve Mısır ile ittifaktan yanaydı. Bu hareketin kökenleri, mandaya karşı isyan ve öncesine dayanıyordu.

Lübnan’da hemen sonra mezhepsel bir iç harp başladı. Filistinli Hristiyan bir aileden gelen Haddad 16 yaşındaki kardeşinin Hristiyan Lübnanlı aşırı milliyetçiler tarafınca öldürüldüğünü konu alıyor.

Falanjist isminde olan bu milis grubu 1975’te Beyrut’un kuzeyindeki sığınmacı kampına hücum etmiş ve Filistinlileri hedef almıştı.

Haddad, bundan bir yıl sonrasında da toplu bir katliama tanıklık etti, silahlı bir katilden kaçarken gardıroba saklanarak canını kurtardı.

Sağ kalanların da milisler tarafınca barbarca ve korkulu bir halde aşağılandığını söylüyor.

Haddad çocukluğunda yaşadıklarından sonrasında ömrü süresince Travma Sonrası Stres Bozukluğu’yla (TSSB) baş etmek zorunda kaldığını söylüyor.

İngiliz güçlerinin 1938’de El-Bassa’daki zulmü esnasında gözaltına alınan erkekleri, kadınlardan ayırdığını konu alıyor ve şunları söylüyor:

“Annemle babam da sanırım TSSB’den muzdaripti şu sebeple onlar da çocukluklarında oldukca şey yaşamışlardı. Bir de babamı düşünün, sorguya çekilmek suretiyle İngiliz birlikleri tarafınca götürülmek üzereydi” diyor.

Haddad, o zamanlar genç bir çocuk olan babasının bir köylü tarafınca kız kılığına sokularak kadınlardan oluşan bir aileye katıldığını söylüyor.

“Başını bir eşarpla örttüler ve ona bir elbise verdiler. Böylece onu işkenceden kurtardılar” diyor.

İngiliz hükümeti, 30’dan fazla kişinin ölümüne yol açtığına inanılan El Bassa’daki vahşeti hiçbir vakit kabul etmedi.

Haddad, memleketine asla dönememeyi şöyleki konu alıyor:

“Sanki büyük bir parçam eksikmiş benzer biçimde. Kendimi tamamen yabancı olduğum bir okyanustaki bir ada benzer biçimde hissediyorum.”

Brezilya Çevre Bakanlığı yapmış olduğu açıklamada, “Zamanı kuraklığın ve yüksek sıcaklığın nehirlerde balık ve memelilerin ölümüne niçin olduğu yönünde işaretler var” dedi.

Açıklamada, su sıcaklığının günlük olarak izlendiği belirtilirken, “39 derecenin üstüne çıkan sıcaklıklarda oksijen azalıyor. Bu durum balıkların boğulmasına niçin oluyor” dendi.

Çevre koruma örgütü Mamiraua Institute adına konuşan Ayan Fleischman, iki dere yunusu türünün ölenler içinde bulunduğunu kaydetti: Haliç yunusu (Sotalia fluviatilis) ve Amazon dere yunusu (Inia geoffrensis).

İki tür de çekince altında kabul ediliyor ve Dünya Doğayı ve Organik Kaynakları Koruma Birliği (IUCN) tarafınca hazırlanan kırmızı listede yer ediniyor.

BBC Brezilya’ya konuşan Fleischman, “Durum ciddi. Ölü yunus sayısı çok çok fazla. Bölge sakinleri daha ilkin böyle bir durum görmediklerini söylüyor” diyor.

Birçoğu pembe renkte olan Amazon dere yunusları, yalnızca Cenup ABD’daki nehirlerde bulunan ender bir tür. Yavaş üreme döngüleri, bu türün popülasyonunu çevresel etkilere karşı daha savunmasız hale getiriyor.

Uzmanlar şimdi, yunusların ölümüne yol açan faktörleri anlamaya çalışıyor.

Bir çok uzman, hızla artan ölümleri kuraklığa ve ısı artışına bağlıyor. Sadece bakteriyel enfeksiyon şeklinde nedenler de dışlanmıyor.

Araştırmacılar ve bölge sakinleri, yunusların olağan dışı davranışlarını daha evvelde de gözlemlediklerini söylüyor.

Mamirauá Institute’ten Miriam Marmontel, yunusların kararsız davranışlar sergilediğini gördüklerini, dalmadıklarını ve dairesel hareketler yapmadıklarını, bu durumun düzgüsel olmadığını aktarıyor:

“Anladığıma nazaran bu yüksek sıcaklıklarla artan bir problem. Bir ihtimal daha ilkin de nehirde varolan sadece hayvanları etkilemeyen bir organizma ya da toksin, sıcaklıktaki yükselişin tetiklemesiyle zarar vermeye başlamış olabilir.”

Uzmanlar şimdi yunuslardan bazı örnekler biriktirerek laboratuvarda bu tarz şeyleri çözümleme etmeye ve ölüm nedenlerini belirlemeye çalışıyor.

El Nino olarak malum ve gezegenin 1-2 yıllığına ısınmasına neden olan hava vakası, Tefe Gölü’nün ısınmasının temel sebeplerinden.

Profesör Jose Genivaldo Moreira, Amazon’da kurak dönemlerin mevsimsel bulunduğunu, sadece aşırı hava olaylarının iklim değişikliği sebebiyle normalin üstünde görüldüğünü söylüyor:

“Eskiden bu aşırı hava vakaları 15 yılda bir görülürdü. Şimdi beş yılda bir yaşıyoruz. Kimi zaman daha da sık…”

Uzmanlara nazaran El Nino ve Atlantik sularındaki ısınmanın bir araya gelmesi, normalde Ekim’de süregelen Amazonlar’daki yağmur mevsiminin ertelenmesine niçin olabilir.

Bu durumun, daha oldukca yunusun hayatını kaybetmesine niçin olmasından korkuluyor.

Çekince altındaki dere yunuslarının ölümü, Amazonlar’da iklim değişikliğinin yarattığı tek problem değil.

Karada yaşayan memelilerin de Brezilya’daki ormanlarda aşırı hava vakalarından ölümcül halde etkilendiği biliniyor.

Brezilya’nın ulusal sembolü olan, Cenup ABD’ya özgü bir kemirgen türü kapibaralar da çekince altında.

Puma ve armadillolar şeklinde hayvanlar da iklim değişikliklerinden ciddi şekilde etkileniyor.

Science Advances adlı dergide piyasaya sürülen bir araştırma da, kuşların ve balıkların iklim faktörü sebebiyle boyutlarının küçüldüğünü ortaya koydu.

Organik Yaşamı Koruma Vakfı (WWF) raporuna nazaran, iklim değişikliği 2100 yılı itibarıyla Amazon yağmur ormanlarındaki hayvan ve nebat türlerinin yarısını yok edebilir.

Durum, Amazonlar’ın insan nüfusları için de benzer.